Kur mbaroi shfaqja dhe dritat e sallës u ndezën, pata ndjesinë se diçka nuk kishte përfunduar. Trupat e aktorëve kishin dalë nga skena, por prania e tyre mbeti. Heshtja që mbeti pas nuk ishte bosh. Ishte e mbushur me mendime.

Për disa çaste, askush nuk dukej sikur donte të largohej menjëherë. Sikur secili kishte nevojë për kohë për t’u kthyer në realitetin e tij. Sepse ajo që ndodh në skenë nuk mbetet në skenë. Ajo vazhdon brenda njeriut.

Në atë moment, emigranti nuk ishte më një personazh. Ishte një gjendje. Një gjendje që lidhet me shpresën, me frikën, me vetminë dhe me kërkimin e vazhdueshëm për një jetë me më shumë kuptim.

Pas shfaqjes, njeriu vazhdon të reflektojë, si pasojë e tejmbushjes me emocione dhe mendime prej asaj që sapo përfundoi, por që në të vërtetë vazhdon të zhvillohet brenda nesh. Sepse fundi i shfaqjes nuk është fundi i përvojës. Është fillimi i një dialogu të heshtur me veten.

Në rradhë të parë dua të falenderoj aktorët dhe regjisorin për lojën në skenë dhe punën titanike të bërë me mish e me shpirt. Pata fatin ta lexoja veprën më parë se të shfaqej në skenë dhe mund të them se ajo rilind edhe njëherë kur vihet përballë publikut, duke u bërë “mish e gjak” nën trupin e shoqërisë ku luhet. Në këtë formë, ajo nuk mbetet më vetëm një vepër e lexuar, por bëhet një përvojë e jetuar.

Ashtu si në shfaqjet me pak personazhe, edhe këtu duket sikur “klepsidra e jetës” ndalon për një moment, për t’u fokusuar jo tek bota e jashtme, por tek brendia e njeriut. Në këtë ndalesë, jeta nuk matet më me orë apo me vite, por me ndërgjegje. Sepse vetëm duke ndaluar, njeriu mund të shohë veten. Në të kundërt, vrapimi i vazhdueshëm bëhet një arratisje prej së vërtetës.

Shfaqja përpiqet të transmetojë disa mesazhe universale dhe të gjithkohshme, të cilat shkojnë përtej historisë së dy emigrantëve. Ajo flet për njeriun si qenie që gjithmonë ndodhet midis asaj që është dhe asaj që shpreson të bëhet.

Hedhja e gurëve në rrëfimin e AA më duket si zanafilla e çdo rrugëtimi njerëzor. Është ai moment i parë kur njeriu ndërmerr një zgjedhje, ndoshta pa e kuptuar plotësisht peshën e saj. Ky akt simbolizon fillimin e një rruge që mund të përcaktojë karakterin, fatin dhe identitetin e tij. Çdo emigrant e ka këtë moment – momentin kur largohet, duke besuar se diku tjetër e pret një version më i mirë i vetes.

Por emigrimi nuk është vetëm një lëvizje drejt një vendi tjetër. Është një gjendje e përhershme e shpirtit. Emigranti jeton gjithmonë midis dy botëve: as nuk i përket plotësisht vendit që ka lënë, por as nuk bëhet plotësisht pjesë e vendit ku ka shkuar. Kjo gjendje krijon një ndjenjë të heshtur vetmie, e cila nuk shprehet gjithmonë me fjalë, por ndihet në ekzistencë.

Grisja e lekëve nga XX apo grisja e dorëshkrimit nga AA më ngjan si fundi i iluzionit të ëndrrës së emigrimit. Paratë, që deri atëherë kishin qenë simbol i sakrificës dhe kuptimi i gjithë vuajtjes, papritur humbasin vlerën e tyre. Ky është momenti kur njeriu përballet me të vërtetën se ndoshta ajo që ka kërkuar nuk është ajo që i ka munguar vërtet.

Ky akt është një çlirim i dhimbshëm. Është momenti kur ëndrra shembet, por në të njëjtën kohë lind ndërgjegjja. Sepse ndonjëherë njeriu duhet të humbasë iluzionin për të gjetur veten.

Momenti kur XX mendon t’i japë fund jetës dhe më në fund shpreh dëshirën e tij të vërtetë – dëshirën për t’u kthyer në vendlindje dhe për të filluar një jetë të re – është një nga momentet më të fuqishme të shfaqjes. Kjo dëshirë nuk është më materiale. Nuk është më për para apo për sukses. Është për dinjitet, për përkatësi, për kuptim.

Ky moment shkatërron figurën e “skllavit” që ishte ndërtuar deri atëherë. Sepse çdo njeri, pavarësisht sa thellë ka rënë në rutinë apo në sakrificë, ruan brenda vetes një pikë lirie. Një pikë që as mund të blihet dhe as mund të shkatërrohet.

Emigranti shpesh jeton për një të ardhme që nuk ekziston ende. Ai sakrifikon të tashmen për një ditë që shpreson se do të vijë. Por ndërkohë, jeta kalon në heshtje. Dhe në këtë mënyrë, ai rrezikon të bëhet i huaj jo vetëm në një vend të huaj, por edhe në jetën e tij.

Në këtë kuptim, emigrimi bëhet një metaforë e vetë ekzistencës njerëzore. Sepse çdo njeri është emigrant në kohë. Çdo njeri largohet nga ajo që ka qenë dhe përpiqet të arrijë atë që ende nuk është.

Realizimi i ëndrrave ndonjëherë kërkon largimin. Emigrimi mund të jetë i nevojshëm për të kuptuar vlerën e asaj që kemi lënë pas. Por në fund, njeriu e kupton se vendlindja nuk është vetëm një vend. Është një pjesë e identitetit të tij.

Kjo shfaqje na kujton se njeriu mund të kërkojë lirinë në botën e jashtme, por ajo fillon gjithmonë brenda tij.

Dhe ndoshta pyetja më e madhe që mbetet është kjo: a është ëndrra ajo që na çon drejt lirisë, apo ajo që na mban larg vetes?

Në këtë dilemë jeton çdo emigrant. Dhe ndoshta, çdo njeri.